सह्याद्री अग्रो स्पेशल

Monday, April 22, 2013

गुजरातच्या शेतकऱ्याने घेतले एकरी 35 टन विक्रमी बटाटा उत्पादन

बटाटा उत्पादनासाठी गुजरातमध्ये पालमपूर व बनारसकंठा जिल्हे सर्वोत्तम समजले जातात. इथल्या मातीत बटाट्यातील साखरेची पातळी, शुष्क घटकांचे प्रमाण सर्वोत्तम पातळीत राखले जाते असा शेतकऱ्यांचा अनुभव आहे. याच बनारसकंठा जिल्ह्यातील उच्चशिक्षित शेतकरी पोलिस अधिकारी पार्थीभाई जेठाभाई चौधरी यांनी बटाट्याचे आठ एकर क्षेत्रात एकरी सुमारे 35 टन एवढे विक्रमी उत्पादन घेतले आहे. कदाचित हा जागतिक विक्रम असण्याची शक्‍यता आहे. सुपीक मातीला सुधारित तंत्रज्ञान, उच्च उत्पादनक्षम वाण, यांत्रिकीकरण, सूक्ष्म सिंचन व काटेकोर शेतीची जोड देत त्यांनी हे यश संपादित केले आहे.
संतोष डुकरे

पार्थीभाई चौधरी यांची शेती पालमपूरपासून सुमारे 17 किलोमीटर अंतरावर धांतीवाडा कृषी विद्यापीठ रस्त्यावर डांगीया गावात आहे. एप्रिल 2010 मध्ये त्यांनी बटाट्याचे विक्रमी उत्पादन मिळविले. एकरी 25 टन उत्पादन मिळण्याचा त्यांना विश्‍वास होता. त्यानुसार त्यांनी जिल्हा प्रशासनाला पत्र दिले. फेब्रुवारी 2010 मध्ये जिल्हाधिकाऱ्यांनी प्रशासन, विद्यापीठ व तज्ज्ञांच्या समितीच्या उपस्थितीत पीक काढणी करण्याचे निश्‍चित केले. या समितीमध्ये जिल्हाधिकारी श्री. पटेल, धांतीवाडा कृषी विद्यापीठाचे कुलगुरू डॉ. महेश्‍वरी, उप विभागीय अधिकारी श्री. विराणी, फलोत्पादन संचालक आर. के. चौधरी, बटाटा संशोधक नारणभाई पटेल व जिल्हा कृषी अधीक्षक श्री. परमार यांचा समावेश होता.

समितीच्या उपस्थितीत आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार सात एप्रिल 2010 रोजी बटाट्याची काढणी करण्यात आली. प्रसिद्धिमाध्यमांच्या उपस्थितीत पीक काढणीचे व्हिडिओ शूटिंग करण्यात आले. इलेक्‍ट्रॉनिक वजन काट्यावर वजन केल्यानंतर हेक्‍टरी 87.188 टन उत्पादन मिळाल्याचे स्पष्ट झाले. जिल्हा प्रशासनाने लगेच याची नोंद घेऊन थेट मुख्यमंत्री नरेंद्र मोदी यांच्यापर्यंत माहिती पाठविली. दुसऱ्या दिवशी कृषिमंत्र्यांच्या हस्ते विक्रमी उत्पादनाबाबत श्री. चौधरी यांचा सन्मान करण्यात आला. पाठोपाठ मुख्यमंत्री मोदी यांनी श्री. चौधरी यांचा गौरव केला.

आपल्या बटाटा उत्पादन तंत्राविषयी श्री. चौधरी म्हणाले, की गेल्या वर्षी मी एका खासगी वाणाची 70 एकर क्षेत्रावर लागवड केली होती. त्यापासून एकरी 17.5 टन उत्पादन मिळाले. पंजाबवरून आणलेल्या चिपसोना वाणाची पाच एकर क्षेत्रावर लागवड केली होती. त्यापासून एकरी 17.5 टन उत्पादन मिळाले. याच खरिपात अन्य एका खासगी जातीच्या बियाण्याची आठ एकर क्षेत्रावर लागवड केली होती. त्यापासून एकरी 34.87 म्हणजे सुमारे 35 टन उत्पादन मिळाले. 25 ऑक्‍टोबर ते 5 नोव्हेंबर 2009 या 10 दिवसांत बटाट्याची लागवड केली होती.

चौधरी यांची अशी आहे लागवड पद्धती...
चौधरी आपल्या प्रयोगाविषयी सांगू लागतात. लागवडीपासून काढणीपर्यंत प्रत्येक कामासाठी यंत्रांचा वापर करतो. पीक उत्पादनात सिंचन व्यवस्थापन व फर्टिगेशनचा वाटा सर्वांत मोठा आहे. त्यासाठी ठिबक व तुषार सिंचन वापरून सिंचनाचे काटेकोर व्यवस्थापन केले आहे. पिकाला वेळेवर आणि योग्य तेवढे पाणी मिळालेच पाहिजे. वाऱ्याच्या वेगाचाही पिकाच्या वाढीवर, गरजांवर मोठा फरक पडत असतो. त्यामुळे त्याचा विचार करूनच नियोजन करतो.

पूर्वमशागत महत्त्वाची
लागवडीपूर्वी जमिनीला पाणी देऊन मशागत केली. सर्वसाधारणपणे शेतकरी सहा ते सात इंच खोल जमीन नां गरतात. आम्ही 18 इंच खोल नांगरट करून जमीन भुसभुशीत करतो. दोन वेळा आलटून- पालटून मशागत करणे महत्त्वाचे असते. बटाट्याची मुळे 35 सेंटिमीटरपर्यंत खोल जातात. त्यामुळे बटाट्याची वाढ चांगली होऊन तो पोसण्यासाठी खोल नांगरट केल्यास फायदेशीर ठरते. बटाट्यासाठीच्या जमीन मशागतीचे ते मुख्य सूत्र आहे.
लागवडीसाठी जमीन तयार करण्याआधी प्रति एकरी आठ किलो वाढ वृद्धिकारक व पाच किलो ह्युमिक ऑइल देतो. याबरोबरच एकरी आठ बॅगा 10ः26ः26 खताचा वापर करतो. एकरी दहा किलो गंधक, दहा किलो सूक्ष्म अन्नद्रव्य देतो. लागवडीनंतर 30 दिवसांनी एकरी 25 किलो कॅल्शिअम नायट्रेट व 15 किलो मॅग्ने शिअम सल्फेट देतो. लागवडीनंतर 20 ते 45 दिवसांच्या दरम्यान तुषार सिंचनातून एकरी चार बॅग युरिया देतो.

लागवड ते काढणी सर्व यांत्रिकीकरणानेबटाट्याची लागवड करण्यासाठी आमच्य सोईनुसार आम्ही "ऍटोमास प्लॅंटर' हे लागवड यंत्र विकसित करून घेतले आहे. ट्रॅक्‍टरच्या साह्याने या यंत्राने अतिशय कमी वेळात चांगल्या प्रकारे लागवड करता येते. सहा इंच खोलीवर दोन बटाट्यांत नऊ ते दहा इंच व दोन ओळींत 15 इंच अंतर ठेवून लागवड करतो. सर्व लागवड यां त्रिक पद्धतीने होते. मजुरांची फारशी गरज भासत नाही. त्यामुळे एकाच वेळी अधिक क्षेत्राचे व्यवस्थापन पाहणे सोपे जाते. यासाठी एकरी एक हजार 250 किलो बियाणे लागते. तणनियंत्रणासाठी लागवडीनंतर सात दिवसांनी तणनाशकाची फवारणी करतो. त्याच्या वापरामुळे खुरपणी आणि तणनियंत्रणाचा मोठा खर्च वाचतो.

खत व पाणी व्यवस्थापन
लागवडीनंतर 16 दिवसांनंतर दररोज पाच तास तुषार सिंचन सुरू ठेवतो. कोंब वर येऊ लागण्याच्या वेळी ज मीन ओलसर ठेवण्यासाठी एक दोन दिवस सोडून 15-15 मिनिटे तुषार संच सुरू ठेवतो. लागवडीनंतर 20 दिवसांनी नियमित सिंचन सुरू करतो. दररोज एक तास पाणी देतो. यामध्ये पहिली 30 मिनिटे साधे पाणी त्यानंतर 20 मिनिटे युरिया मिश्रित पाणी व शेवटी दहा मिनिटे पुन्हा साधे पाणी देतो. सुमारे 30 दिवसांपर्यंत अशा प्रकारे पाणी देतो. या काळात बटाट्याच्या झाडांची उंची एक फुटांपर्यंत वाढते. झाडाचा घेर तयार होतो. यानंतर एक दिवसाआड दोन तास पाणी देतो.
पाण्यासोबतच खते दिल्याने अतिशय कमी खतांमध्ये काम होते. ढगाळ हवामान असेल तर पाणी देण्याचे बंद करावे लागते. अन्यथा "लेट ब्लाईट' (उशिराचा करपा) येण्याची शक्‍यता असते. जास्त काळ ढगाळ हवामान कायम राहिल्यास एकदम जास्त पाणी देतो. त्यानंतर तीन-चार दिवस पाणी देत नाही. यामुळे "लेट ब्लाईट'ला पिकापासून दूर ठेवता येते. पोषक हवामान असतानाही पाण्याचे योग्य नियंत्रण केले तर लेट ब्लाईटचा फारसा प्रादुर्भाव होत नाही. पीक स्वतःच त्यास प्रतिकार करते. या रोगाचे पाण्याशी निकटचे नाते आहे. पिकाच्या संपूर्ण कालखंडात तीन वेळा कीडनाशकांची (कीटकनाशक व बुरशीनाशक यांची) फवारणी करतो. सर्वसाधारणपणे पीक 30 दिवसांचे झाल्यावर पहिली, 45 दिवसांचे झाल्यावर दुसरी व 55 ते 60 दिवसांचे असताना आवश्‍यकतेनुसार तिसरी फवारणी करतो.

सुरक्षित काढणी व काढणीपश्‍चात निगा
बटाटा सुमारे 120 दिवसांत पीक काढणीस येतो. सर्वसाधारणपणे फेब्रुवारीच्या पहिल्या ते दुसऱ्या आठवड्यात काढणी होते. काढणीआधी सुमारे 20 दिवस पाणी देण्याचे बंद करतो. त्यामुळे बटाट्याची साल घट्ट तयार होते. त्याचा ओलसरपणा कमी होतो. काढणीच्या चार ते पाच दिवस आधी पिकाची कापणी करून जमीन साफ करतो. त्यानंतर स्वतःच सुधारित पद्धतीने तयार केलेल्या बटाटा काढणी यंत्राच्या साह्याने काढणी करतो. ट्रॅक्‍टरच्या साह्याने हे अवजार चालविले जाते. पाठोपाठ मजूर बटाटे गोळा करतात. काढणीसाठी दररोज सुमारे 200 ते 250 मजूर कामावर असतात. दररोज सुमारे दहा एकर क्षेत्रावरील बटाट्याची काढणी केली जाते. उन्हाचा व काढणी केलेल्या बटाट्याचा 36 चा आकडा आहे. बटाट्याला उष्णता लागली की लगेच त्यात साखर वाढण्यास सुरवात होते. बटाटा टिकत नाही. त्यामुळे उन्हात काढणी करत नाही. सकाळी सात ते 11 व संध्याकाळी चार ते सात या वेळात काढणी करतो.
बटाटा काढणीनंतर योग्य तापमानाला तो साठवणे सर्वांत महत्त्वाचे असते. तापमान जास्त झाल्यास बटाट्यात लगेच साखर तयार होण्यास सुरवात होते. त्यामुळे आम्ही बटाटा काढणीनंतर 7 ते 11 अंश सेल्सिअस ताप मानाला त्याची साठवणूक करतो. त्याला ऊन लागू नये म्हणून सावली तयार करतो. बटाट्याची प्रतवारी करणे सर्वांत महत्त्वाचे असते. त्यासाठी जाळी लावून प्रतवारी करतो.
आम्ही मजुरांना रोजंदारीवर मजुरी देण्याची पद्धत बंद केली. कारण मजूर कधीही कामावर येत. कामही योग्य प्रकारे होत नव्हते. त्यामुळे ही पद्धत बंद करून मजुरांना प्रति तास कामानुसार मजुरी देण्यास सुरवात केली. सध्या 12 रुपये प्रति तास याप्रमाणे मजुरीचा दर सुरू आहे. तासावर मजुरी असल्याने मजूर वेळेवर कामावर हजर होतात. शिवाय त्यांनाही दुपारची वेळ टाळून सकाळ- संध्याकाळच्या आल्हाददायक वातावरणात काम करायला आवडते. त्यामुळे कामही चांगले होते. महिला व पुरुषांना सारखीच मजुरी देतो. मजुरांकडून दर्जेदार काम व्हावे यासाठी त्यांचे शंभर मार्कांवर आधारित मूल्यांकन केले जाते. कामाचे निकष निश्‍चित केलेले असतात. जो मजूर 70 गुण मिळवतो त्याला पाच हजार रुपयांचे बक्षीस दिले जाते.
संपर्क : पार्थीभाई जेठाभाई चौधरी
डांगीया, ता. धांतीवाडा, जि. बनारसकंठा
: 09825609449
(फक्त सायंकाळी 6 ते 8 दरम्यान संपर्क करावा.)

अर्थकारण
एकरी 1250 किलो बटाटे बियाणे आवश्‍यक असते. त्यास सर्वसाधारणपणे 16 रुपये किलो दराने सुमारे 20 हजार रुपये खर्च येतो. त्याशिवाय सुमारे सहा हजार रुपयांची खते, सात हजार रुपये मजुरी, तीन हजार रुपये य ंत्रसामग्री व सिंचनासाठी सुमारे सात हजार रुपये असा एकूण एकरी सुमारे 43 ते 45 हजार रुपये खर्च येतो. चिपसोना व एलआर चे एकरी साडेसतरा टन उत्पादन निघाले. त्याची आठ रुपये 75 पैसे प्रति किलो दराने विक्री झाली. एकरी सुमारे 1 लाख 50 हजार रुपये मिळाले.
केएफएलआर जातीच्या बटाट्याचे बियाणे 25 रुपये किलो दराने आणले होते. सात रुपये 90 पैसे प्रति किलो दराने त्याची विक्री झाली. कंपन्या प्रक्रियेसाठी थेट शेतावरून बटाट्याची खरेदी करतात. विक्री झाल्यानंतर एक महिन्यात धनादेशाद्वारे (चेक) सर्व पैसे मिळतात. एकरी 35 टन बटाट्याचे सुमारे दोन लाख 76 हजार रुपये मिळाले. एफएलआरचे 92 टक्के बटाटे 45 एमएमहून अधिक आकाराचे निघाले. ते कंपनीने करारानुसार खरेदी केले. सुमारे सहा टक्के बटाटे 35 ते 45 एमएम आकाराचे मिळाले. त्याची चार ते साडेचार रुपये प्रति किलो दराने विक्री केली. उर्वरित दोन टक्के बटाटे 35 एमएमपेक्षा कमी आकाराचे होते. ते म्हशी व गाईंना खाऊ घालतो.

बाजारपेठेनुसार उत्पादन
यंदा मी 82 एकर क्षेत्रावर चिपसोना 3 व एल. आर. या वाणांचे उत्पादन घेतले. सरासरी साडेसतरा टन प्रति एकर उत्पादन मिळाले आहे. त्याची 10 रुपये 25 पैसे प्रति किलो दराने शेतावरच विक्री केली आहे. या दोन्ही वाणांमध्ये साखरेचे प्रमाण शून्य टक्के आहे. त्यामुळे बहुराष्ट्रीय कंपन्यांनी वेफर्स तयार करण्यासाठी त्यास मोठी मागणी आहे. गेल्या वर्षी के. एफ.एल. आर. वाणाचे विक्रमी उत्पादन मिळाले. मात्र या बटाट्यात साखर तयार होते. त्यापासून वेफर बनवल्यास लाल किंवा काळी होते. परदेशी कंपन्यांना पांढरे वेफर्स तयार व्हायला हवेत. मी नोकरी करता करता शेती करतो. क्षेत्र आणि उत्पादनही जास्त आहे. त्यामुळे मी बाजारपेठेमागे जास्त पळू शकत नाही. त्यामुळे हक्काची बाजारपेठ असलेल्या चिपसोना व एल.आर. या दोन्ही वाणांचे उत्पादन घेतले.
गुजरातचा बटाटा पाहिलात का? आहे की नाही पपई सारखा. बटाट्यासाठी गुजरातची माती जगात सर्वोत्तम आहे. चौधरी यांनी बटाटा उत्पादनात केलेले काम कौतुकास्पद आहे. चौधरींसारखे अनेक विक्रमी बटाटा उत्पादक शेतकरी तयार करण्याचा गुजरात शासनाचा प्रयत्न आहे. बटाट्याला अन्नात महत्त्वाचे स्थान असून, त्याची जागतिक बाजारपेठही फार मोठी आहे. यासाठी राज्य शासन, प्रगत शेतकरी व कृषी विद्यापीठांमार्फत संयुक्तरीत्या प्रयत्न करण्यात येत आहेत. नरेंद्र मोदी, मुख्यमंत्री, गुजरात

किमान एक हजार शेतकऱ्यांना बटाटा उत्पादनाचे मोफत प्रशिक्षण देण्याचा संकल्प केला आहे. त्यानुसार शेतातच प्रशिक्षण केंद्र सुरू करणार आहे. यासाठी जिल्हाधिकारी मदत करणार आहेत. "ऍग्रोवन'मार्फत संपर्क साधणाऱ्या महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांना विक्रमी बटाटा उत्पादनासाठी सर्वतोपरी सहकार्य करू.
पी. जे. चौधरी, शेतकरी, बनारसकंठा, गुजरात

आम्ही पिकवलेल्या पपईचा आम्हीच ठरवला भाव

हिंगोली जिल्ह्यातील काही तालुक्‍यांतील पपई उत्पादकांनी संघस्थापनेच्या माध्यमातून गटशेती सुरू केली आहे. लागवड आणि मुख्यत्वे विक्री व्यवस्था वा दर चांगला मिळवणे हा त्यामागील हेतू आहे. मार्केटमधील पपईच्या भावापेक्षा संघ ठरवेल तोच भाव संघातील प्रत्येकाला मिळावा, हेच संघस्थापनेचे उद्दिष्ट आहे.

व्हायरससारख्या समस्या आहेत, मात्र एकीच्या शक्तीतून या पिकावर वर्चस्व मिळवण्याचा प्रयत्न मराठवाड्यातील या शेतकऱ्यांनी केला आहे.

पपई पिकाचा प्रयोग अनेक शेतकऱ्यांनी केला आहे. या पिकात व्हायरस किंवा मार्केट रेट या दोन गोष्टींची भीती शेतकऱ्यांना नेहमी भेडसावते. मराठवाड्यातील हिंगोली, वसमत अशा तालुक्‍यांमधील शेतकऱ्यांनी मात्र पपईचा संघ स्थापन करून संघशेती वा गटशेतीतून हे पीक लागवडीच्या आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे विक्री व्यवस्थेच्या दृष्टीने फायदेशीर करण्याचा स्तुत्य प्रयत्न केला आहे. संघात बहुतांश शेतकरी तरुण रक्ताचे आहेत. अध्यक्ष मात्र जुन्या पिढीचे अनुभवी पपई उत्पादक आहेत. कोणत्याही प्रतिकूल हवामानात वा बाजारपेठेच्या बेभरवशाच्या परिस्थितीत "डगमगायचे नाही' ही भावना ठेवूनच त्यांची पपई शेतीतील घौडदौड सुरू आहे.

वसमत तालुका कृषी अधिकारी डी. एम. काळे यांचा त्यांना "फूल सपोर्ट' मिळाला आहे. त्यांच्या माध्यमातून कृषी विभागाच्या विविध योजना, कृषी विद्यापीठांच्या शास्त्रज्ञांचे मार्गदर्शन, चर्चात्मक कार्यक्रम आदी उपक्रम पपई उत्पादकांसाठी लाभदायक ठरत आहेत.

...अशी आहे संघाची वाटचाल
मार्केटमध्ये पपईला जो भाव सुरू आहे, त्यापेक्षा संघ ठरवेल तोच भाव संघातील प्रत्येकाला मिळावा हेच संघ स्थापनेचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. संघातील गिरगावचे तरुण सदस्य शिवप्रसाद उधाणे इंजिनिअर आहेत. एमईचे पहिले वर्षही त्यांनी पूर्ण केले. सुमारे चार वर्षे कंपन्यांत नोकरी केली. आजही उत्तम पगाराची संधी त्यांना मिळाली असती; पण वडिलांचे निधन झाल्यानंतर घरच्या शेतीची जबाबदारी त्यांच्यावर आली आणि शेती हेच त्यांच्या जीवनाचे करिअर झाले. आज आत्मविश्‍वासपूर्वक ते शेतीत पावले टाकत आहेत. संघशेतीतील त्यांचे प्रातिनिधिक उदाहरण येथे अभ्यासता येईल.

लागवडीचे शास्त्र
उधाणे यांची एकूण 40 एकर संयुक्त शेती. चार एकरवर दहा बाय पाच फूट अंतरावर ऑक्‍टोबर 2010 मध्ये पपईची (तैवान) लागवड केली. सुमारे 3250 झाडे आहेत. बागेच्या चांगल्या संगोपनातून सुरवातीच्या टप्प्यात 120 टन माल विक्री झाला. खर्च दोन लाख 13 हजार रुपये झाला. उत्पन्न सात लाख 30 हजार रुपये मिळाले. एकरी सरासरी 30 टन उत्पादन मिळाले. काढणीच्या अंतिम टप्प्यात 38 टन 527 किलो माल विक्रीला गेला.
हंगामात पहिल्या 40 टन मालाला चार रुपये प्रति किलो, नंतरच्या 40 टनांना 10 रुपये, तर पुढील 40 टनांना पाच रुपये दर मिळाला. दिवाळीपासून रेट मंदावले; मात्र सरासरी चार रुपये दर राहिला. काही माल फरिदाबाद, दिल्ली, मथुरा या ठिकाणी गेला. मुंबई मुख्य मार्केट राहिले. अंतिम टप्प्यातील 38 टन माल नागपूर, जळगाव भागातील चेरीनिर्मितीच्या फॅक्‍टरीला 80 पैसे प्रति किलो दराने विकला. सध्या बाजारात पपईला किलोला एक ते दोन रुपये दर सुरू असताना काहीशा कच्च्या अशा शेवटच्या या मालाचा हा सौदा अनुकूल ठरल्याचे उधाणे म्हणाले. चार एकर नवी पपईबाग लावली आहे. यंदा हवामानाची परिस्थिती विषम आहे. पिकाची वाढ मंद आहे. एकूण हंगामातील 75 टक्के माल संघाच्या माध्यमातून विकला. चेरी फॅक्‍टरीला माल देतानाही संघाला विश्‍वासात घेतले. शेतीत इंजिनिअर वृत्ती जोपासली. पपई शेतीतून नवा ट्रॅक्‍टर, आंतरमशागतीसाठी पॉवर टिलर घेतला, असेही उधाणे यांनी सांगितले.

ठळक नोंदी
1) वसमत तालुक्‍यातील स्थानिक व्यापारी पपईची थेट ऑर्डर घेतात. आम्ही त्यांच्या संपर्कात असतो. व्यापारी माल पाहतात. त्यानंतर जागेवर माल विकला जातो. तोडणी, पेपर बाइंडिंग, लेबर त्यांचे असतात. फक्त प्लॉटमधून वाहनापर्यंत वा मुख्य रस्त्यापर्यंतची फळवाहतूक शेतकऱ्याला करावी लागते. बाकी वाहतूक खर्च नसतो.

शेतकरी म्हणाले...
1) उधाणे म्हणाले, की आमच्या भागात ऊस, केळी, हळद, कापूस आदी पिके होतात. पपई हे हटके पीक आहे. पाणी, हवामान यांचा परिणाम केळीवर अधिक होतो. भारनियमनामुळे केळीचे लाखोंचे नुकसान होऊ शकते. आठ दिवस वीज नसेल तरी पपईचे 100 टक्के नुकसान होत नाही. पपईत व्हायरस ही मुख्य समस्या आहे. रसशोषक किडी वा अन्य किडींच्या नियंत्रणासाठी आम्ही सुमारे 15 फवारण्या 10 महिन्यांत करतो. आमचे 90 टक्के प्लॉट व्हायरसमुक्त ठेवण्याचा प्रयत्न केला. मी स्वतःच्या रोपवाटिकेत रोपे तयार केली. शिल्लक रोपे शेतकऱ्यांना पुरवली. रमझानच्या काळात 120 टन माल विकला. केवळ संघामुळे प्रति किलो एक रुपया दर अधिक मिळाला.
2) विजय नरवाडे म्हणाले, की संघाचे 17 सदस्य आहेत. प्रत्येकाचा असा फायदा झाला, तर एकूण सतरा लाख रुपये फायदा संघ स्थापन केल्यामुळे होऊ शकतो, तोही एका महिन्यात (रमझानच्या विक्री हंगामात). प्रत्येक पिकासाठी असा विचार केल्यास हा आकडा कोट्यवधीमध्ये जाऊ शकतो, फक्त सर्वांनी एक होणे गरजेचे आहे.
3) सध्या व्हायरसची समस्या आहे
नरवाडे म्हणाले, की यंदाच्या वर्षी व्हायरसची समस्या प्रत्येक सदस्याकडे थोड्या फार प्रमाणात आहे. व्हायरस कंट्रोल करण्यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत. प्रत्येक पिकात काही तरी समस्या असतेच; पण म्हणून कोणी ते पीक सोडून देत नाही. आम्हीही हे पीक सोडणार नाही. मार्केटिंगसाठी गटशेतीचा आम्हाला फायदा झाला आहे.

व्यापाऱ्यांच्या चलाखीतून संघ झाला स्थापन
पपई संघाचे अध्यक्ष व डोंगरखेडाचे (ता. कळमनुरी) भिकाजी गावंडे म्हणाले, की ऑगस्ट 2010 मध्ये संघ स्थापन केला. त्यापूर्वी प्रत्येकाची पपई शेती व विक्री स्वतंत्र होती. त्या वेळी स्थानिक व्यापारी विवेकरावांना म्हणायचे की विजयरावांपेक्षा तुमचा माल चांगला आहे. एक रुपया दर तुम्हाला अधिक वाढवून देतो; पण विजयरावांना हे सांगू नका. त्याच वेळी विजयरावांना हे व्यापारी सांगायचे, की विवेकरावांना मी अमुक भाव दिलाय, तुमची पपई त्यांच्यापेक्षा अधिक चांगली आहे, तुम्हाला त्यांच्यापेक्षा वाढवून दर देतो. मात्र, आम्ही सगळे शेतकरी एकमेकांच्या संपर्कात असल्याने व्यापारी आपल्याला कसे फसवतात हे लक्षात येत होते. आम्ही ठरवलं, की ग्रुप स्थापन केला तर व्यापाऱ्यांचा भूलथापा मारायचा आणि मधले पैसे खायचा व्यवसाय बंद होईल. दोन पैसे आपल्याला जास्त मिळतील. व्यापाऱ्यांच्या या चलाखीमधूनच संघ स्थापन झाला. याचा व्यापाऱ्यांनाही झालेला फायदा म्हणजे प्रत्येकाच्या बागेत त्यांना स्वतंत्र जाण्याची गरज राहिली नाही. एकाच ठिकाणी त्यांना गटाद्वारे भरपूर माल मिळू लागला. जे लोक आमच्या गटात आले नाहीत, त्यांना ज्या वेळी किलोला सहा रुपये भाव सुरू होता, त्या वेळी गटातील शेतकऱ्यांना 18 रुपये भाव मिळत होता. पुढे व्यापारी जेव्हा त्यांच्याकडे माल मागायचे, त्या वेळी गटात नसलेले शेतकरी आम्हाला फोनवरून भाव काय निघाला असे विचारायचे व त्यानंतर ते त्या भावाने विकायचे नियोजन करू लागले. त्यांनाही त्याचा फायदा मिळाला.

गटातील विजय नरवाडे (गाव - बागल पारडी) म्हणाले, की संघ स्थापन केल्यानंतर आम्ही आमचा भाव ठरवायला सुरवात केली. इथल्या व्यापाऱ्यांना ही गोष्ट पटली नाही. त्यांनी आमचा माल घ्यायचा नाही असे ठरवले. माल खराब तर नाही होऊ द्यायचा, मग द्यायचा कुणाला? यावर संघाचे अध्यक्ष म्हणाले, की मी मुंबईला जाऊन बसतो. तुम्ही इथून पाठवा. एक पट्ट्याचा माल गेला; पण मुंबईला चार पट्ट्याचा माल लागतो असे कळले. बैठकीद्वारे तसा माल पाठवायचे ठरवले. पूर्वी 98 मध्ये हा एक पट्टीचा साठलेला माल व्यापारी पॅकिंग करून निर्यात करायचे. आमचा मालही दर्जेदार असल्याने एक्‍स्पोर्ट (दुबईला, रमझानसाठी) झाला आहे. गावंडे म्हणाले, की मार्केटिंगला व्यापाऱ्यांची कमी नाही. परिसरातील मालेगावला व्यापारी येतात, भाव विचारतात, माल चांगला असल्याने भावासाठी आडून बसतो. साडेतीन रुपये प्रति किलोने व्यापाऱ्याने मागितले, तर सात रुपयांच्या खाली भाव घेत नाही. किमान तीन रुपये, तर कमाल 18 रुपयांपर्यंत दर मिळतो. संघात 17 शेतकरी असून, सुमारे 2000 ते 5000 पर्यंत झाडे प्रत्येकाकडे आहेत. संघात कळमनुरी, हिंगोली, हतगाव, मुदखेड, नांदेड अशा पाच तालुक्‍यांतील शेतकरी आहेत.

...अन्य सदस्यांचे नियोजन-
1) भिकाजी गावंडे यांचे आठ एकर पपई क्षेत्र आहे. सन 1997-98 पासून ते पपई घेतात. आता सुधारित पद्धतीने बेडवर पपई घेतात, त्यामुळे अतिवृष्टी वा पावसात पिकाचे नुकसान होत नाही. (काळ्या जमिनीत निचऱ्याअभावी पिकाचे नुकसान होते.) फवारण्या 15 ते 20 दिवसांनी घेतल्या जातात. उत्पादन सरासरी एकरी 35 ते 40 टन आहे. प्रति झाड 150 ते 200 फळे मिळतात. सरासरी एक किलोचे ऍव्हरेज म्हटले तरी दोन क्विंटल उत्पादन प्रति झाड मिळू शकते. तैवान 786 जात आहे. किमान पाच ते कमाल 18 रुपये प्रति किलो दर मिळतो. ते म्हणाले, की आमच्या भागात हे पीक पूर्वीपासून होते. या पिकात जुनेजाणते शेतकरीही आहेत; मात्र गट स्थापन झाल्याने सर्वजण जोमाने कामाला लागले. क्षेत्र वाढू लागले. संघात युवा शेतकरी जास्त आहेत.
2) बागल पारडीचे (ता. वसमत) विजय नरवाडे म्हणाले, की चार वर्षांपूर्वी लागवड केली. नंतर दोन वर्षे दुष्काळात गेली; मात्र पुढील वर्षी सहा बाय आठ फूट अंतराने झिगझॅग पद्धत वापरली. जुनी भीती होती की पपईवर व्हायरस येतो, झाडे शिल्लक राहत नाहीत. संघाच्या अध्यक्षांशी बोललो. त्यांनी सांगितले, की झाडांचे पोषण चांगले केले तर व्हायरस येणार नाही. पपईचे पोषण चांगले व्हावे लागते. केळीचा घड कापल्यावर काही येत नाही; मात्र पपईला सतत फळे लागत राहतात. लागवडीच्या पहिल्या वर्षी एकरी 25 टन उत्पादन मिळाले. नोव्हेंबर 2010 च्या लागवडीपासून एकरी 35 टनांपर्यंत गेलो. हे अडीच एकर क्षेत्र आहे. रमझानमध्ये प्रति किलो 14 रुपये दर माझ्या पपईला मिळाला. सध्या तो दीड ते दोन रुपयांवर आला आहे. सरासरी एकरी 50 हजार रुपये खर्च, दोन लाख रुपये उत्पन्न, तर दीड लाख रुपयांपर्यंत निव्वळ उत्पन्न या पिकातून मिळते. झाड जोपर्यंत सुरू आहे तोपर्यंत उत्पादन सुरू राहते. प्लॉट पूर्ण संपेल तेव्हा किती पैसे झाले ते लक्षात येते.
3) बागल पारडीचेच विवेक बागल म्हणाले, की मिरची किंवा नेहमीची पिके घेत होतोच. विचार केला, की पपई घेऊन बघायला काय हरकत आहे? व्हायरसची भीती होती; पण मागील वर्षी हिमतीने दोन ते पावणेदोन एकर क्षेत्रात 1700 झाडांची लागवड केली, त्यातून 90 टनांपर्यंत माल निघाला. रमझानमध्ये सुमारे 27 टन माल गेला. किलोला आठ ते 17 रुपयांपर्यंत दर मिळाला, त्यातून चार लाख रुपये मिळाले. काढणीच्या अंतिम टप्प्यात डिसेंबरपासून किलोला तीन ते दोन रुपये दर मिळाला. एकूण मिळून सात लाखांचे उत्पन्न मिळाले. खर्च एक लाखापर्यंत आला. 2200 झाडांची नवी लागवड आहे. झाड टिकून राहिले, व्हायरस आला नाही. सर्व स्प्रे व्यवस्थित केले, बेड व ठिबकवर लागवड केली. जमीन निचऱ्याची नसेल तर व्हायरस येतो. आता आम्ही 100 टक्के ठिबकवर पोचलो आहोत. झाड टिकवून ठेवणे गरजेचे असते. प्रति झाड एक क्विंटल माल मिळाला तरी दोन रुपये प्रति किलोचा भाव नुकसान करीत नाही.

...असे असते संघातील सदस्यांचे नियोजन -
1) फर्टिगेशनद्वारे विद्राव्य खतांचे डोस दिले जातात.
2) अनुभवी शेतकरी, कृषी विभाग, "ऍग्रोवन'मधील लेख, तसेच खासगी कंपनी आदींचे मार्गदर्शन घेतात. बैठकीद्वारे पिकाचे नियोजन ठरवतात. तापमान नियंत्रण, हवा खेळती राहण्यासाठी दिशांचे नियोजन करून लागवड केली, त्यामुळे तापमान नियंत्रित होऊन फूल वा फळगळ कमी झाली.
3) गट करण्याचे अनेक फायदे झाले. उदा. व्हायरस, किडी आदी समस्यांसाठी कृषी विभाग, मराठवाडा कृषी विद्यापीठ, कृषी विज्ञान केंद्र यांच्याशी संपर्क केला तर ते फिल्डवर पोचतात. बैठकीद्वारेही त्यांचे मार्गदर्शन या पिकासाठी होते. व्यवस्थापनात कोठे चुकते ते कळते.
4) व्हायरस रोगावर प्रत्येकाचे अनुभव, त्यांचे फवारणी नियोजन यांची देवाणघेवाण होते.

दराची भीती नाही
संघाचे सदस्य म्हणाले, की केळीचा घड कापला की पुन्हा येत नाही, तसे पपईचे नाही. फळे येत राहतात. आता चार रुपये भाव मिळाला तर पुढच्या कापणीला तो 12 रुपयांपर्यंतही जाऊ शकतो. प्रत्येक वर्षी रमझान कधी येतो ते पाहूनच लागवड करतो. मुख्य हंगाम या सणाचाच असतो. या कालावधीत प्रत्येक शेतकऱ्याला झालेला फायदा दहा हजार रुपयांपेक्षा कमी नाही. सरासरी एकरी 20 ते 25 हजार रुपये खर्च स्प्रेइंग व खतांवर होतो.
रमझानच्या वेळी झालेल्या एक दोन कटिंग वेळी झालेला काही खर्च निघून जातो. झाड टिकले तर पुढे चांगला फायदा होतो. एका झाडाचे योग्य नियोजन केले तर एक ते दीड क्विंटलपर्यंत माल निघतो. पाच रुपये एका झाडाचे पकडले तरी साडेसातशे रुपये एका झाडाचे मिळू शकतात. खर्च एका झाडाचा 200 ते 250 रुपये होऊ शकतो. पाचशे रुपये एक झाड उत्पन्न देऊन जाते. झाडाची क्वालिटी ठेवली पाहिजे. आंतरपीक घेतले तर किफायतशीर होत नाही. प्लॉट टिकत नाही. केळीला कमिशन व्यापारी 13 ते 14 टक्के खातात. पपईला कमिशन घेऊ देत नाही.

कृषी विभागाची नेहमीच मदत
तालुका कृषी अधिकारी डी. एम. काळे म्हणाले, की शेतकऱ्यांना उत्पादन तंत्र चांगले मिळावे, त्यांनी जो माल उत्पादित केला आहे, त्याचा मोबदला त्यांना मिळावा या दृष्टीने संघ स्थापन झाला. आम्ही पूर्वी बैठक घेतली तेव्हा 15 वर्षांपूर्वी पपई घेतलेले शेतकरी मिळाले. जुन्याजाणत्यांचा फायदा नव्यांना मिळू लागला. त्यांच्या चुकांतून नवे शेतकरी काही शिकले, स्वावलंबी झाले. विद्यापीठाचे तंत्रज्ञान त्यांच्यापर्यंत पोचले. पपईचे योग्य व्यवस्थापन, माती परीक्षणाआधारे मुख्य व सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा वापर, ठिबक यासाठी कृषी विभागाने सहकार्य केले. राष्ट्रीय फलोत्पादन अभियानातून नवा बगीचा स्थापन करण्यासाठी, तसेच ठिबकला अनुदान उपलब्ध केले. यांत्रिकीकरणात एचटीपी फवारणी यंत्र घेतले, त्यालाही अनुदान दिले. शासनाच्या योजना गटाच्या माध्यमातून प्रभावीपणे राबवता आल्या. शेतकऱ्याने नवे पीक केले तर तंत्रज्ञानाअभावी तो मागे राहू नये यादृष्टीने गटशेतीतून त्यांचा फायदा व्हावा असा आमचा प्रयत्न राहिला आहे.

टिश्‍यू कल्चर केळीची गटशेतीही विस्तारतेय

हिंगोली, वसमत भागात आता पपईबरोबर केळीची गटशेतीही विस्तारू लागली आहे. पूर्वी या भागातील शेतकरी पारंपरिक कंद पद्धतीने लागवड करायचे. कृषी विभागाने काही शेतकऱ्यांना तमिळनाडूला राष्ट्रीय केळी परिषदेला पाठवले. त्यात लक्षात आले, की भारतातले चांगले शेतकरी उतिसंवर्धित रोपांची (टिश्‍यू कल्चर) लागवड करतात. "क्वालिटी' व "क्वांटिटी' पाळायची तर या तंत्रज्ञानाला पर्याय नाही. तालुका कृषी अधिकारी श्री. काळे म्हणाले, की यंदा आम्हाला तालुक्‍यात टिश्‍यू कल्चरची कोणत्याच कंपनीची रोपे मिळेनात. जिथून ज्या कंपनीची मिळतील ती आणली. आम्ही टिश्‍यू कल्चर केळीचे तालुक्‍यात क्‍लस्टर केले आहे. या वर्षी 100 हेक्‍टरचे लक्ष्यांक पूर्ण केले आहे. तालुक्‍यात या वर्षी पाच हजार हेक्‍टरवर केळीची लागवड आहे. अर्थात, सर्व उतिसंवर्धित नाही. मात्र, गटशेतीमुळे त्याला चालना मिळतेय. शंकरराव चव्हाण शेतकरी प्रतिष्ठान गटशेतीचे अशोक देवराव कराळे म्हणाले, की रोपांचा तुटवडा जाणवला तेव्हा गटामार्फत जळगावच्या संबंधित प्रसिद्ध कंपनीच्या मालकांना जाऊन भेटलो व रोपांची उपलब्धता केली. एका गटामार्फत दीड लाख टिश्‍यू कल्चर रोपांची लागवड गिरगावमध्ये केली. हिंगोली जिल्ह्यातील हे पहिले गाव असेल, जिथे सर्वांत जास्त केळीची लागवड आहे. आमच्या गटातील अरुण पाटील यांचा 34 टन माल ऑफ सिझनमध्ये निघतो ही छोटी गोष्ट नाही. आमचे शेतकरी परिस्थितीनुसार बदलत आहेत. केळीतील तंत्रज्ञान व विक्री समजावून घेण्यासाठी करमाळा (जि. सोलापूर) परिसरात गेलो. तिथली केळी एक्‍स्पोर्ट होतात. तिथले काही व्यापारी आमच्याकडे आणू शकतो का ते पाहिले.

बाजारपेठ -
आम्हाला केळीला लोकल व्यापारी आहेत. टिश्‍यू कल्चरचा माल उत्तर भारतात (यूपी) जातो. कंदाचा माल आंध्र प्रदेशात जातो. आंध्र व चंदीगडध्ये दोनशे-अडीचशे रुपयांचा फरक आहे. यूपीकडे सहाशे रुपये मिळत असतील तर साऊथमध्ये चारशे रुपये भाव असतो. यूपीसाठी क्वालिटी मेंन्टेंट करावी लागते.
आमचा 12 जणांचा गट स्थापन केला; पण केळी उत्पादक 100 च्या वर आहेत, सर्वांना मार्गदर्शनाची देवाण-घेवाण होते. केळीचे पीक असे आहे, की बाराही महिने माल विकला जातो. आपण जुलैमध्ये काही, सप्टेंबरमध्ये काही, नोव्हेंबर व जानेवारीत काही असा लागवड कार्यक्रम ठेवला, तर पपईसारखे कुठेना कोठे मार्केट मिळत राहते.

आम्ही पिकवलेल्या पपईचा आम्हीच ठरवला भाव

अडचणीतील द्राक्षशेतीला वांगी पिकाने दिला आधार...

वाढता उत्पादन खर्च आणि सततच्या नैसर्गिक आपत्तीने जेरीस आलेल्या नाशिक येथील द्राक्ष उत्पादकांना सध्याच्या काळात संकरित वांगी पिकाने चांगला आर्थिक आधार दिला. मखमलाबाद (जि. नाशिक) येथील किरण पिंगळे, सचिन पिंगळे आणि संदीप पिंगळे यांनी घेतलेले वांग्याचे यशस्वी उत्पादन परिसरातील शेतकऱ्यांना मार्गदर्शक ठरले आहे.

नाशिक शहरालगत असलेले मखमलाबाद हे गाव प्रयोगशील शेतीसाठी प्रसिद्ध आहे. पारंपरिक पिकांबरोबरच फुलशेती, रोपवाटिका, औषधी वनस्पती, कृषी पर्यटन अशा वेगवेगळ्या प्रयोगांत येथील शेतकरी आघाडीवर आहेत. येथील शेतकरी किरण नामदेव पिंगळे यांची गोदावरी नदीच्या परिसरात शेती आहे. गतवर्षी त्यांनी प्रथमच 36 गुंठ्यांत संकरित वांगी पिकाची लागवड केली होती. योग्य व्यवस्थापनातून त्यांना दर्जेदार उत्पादन मिळाले. वांगी फळांचा आकार, चमक पाहून त्यांची शेती चर्चेचा विषय ठरली होती. साधारणपणे 36 गुंठ्यांतून किरण यांना पंधरा महिन्यांत 110 टन वांगी उत्पादन मिळाले. सरासरी एक हजार रुपये प्रति क्विंटल दर मिळून एकूण दीड वर्षात नऊ लाख 30 हजारांचे आर्थिक उत्पन्न त्यांना मिळाले. दिंडोरी रोडला शेती असलेल्या सचिन पिंगळे यांनीही या वर्षी या वांग्याची लागवड केली आहे. गेल्या एक महिन्यापासून उत्पादन सुरू झाले असून, आतापर्यंत त्यांना आठ टन उत्पादनातून एक लाख रुपयांचे उत्पन्न मिळाले आहे. या वांग्याला भरितासाठी गुजरात व मुंबईच्या बाजारपेठेतून विशेष मागणी असते. श्री. पिंगळे यांच्या अनुभवातून परिसरातील द्राक्ष उत्पादकही मोठ्या प्रमाणात संकरित वांगी लागवडीकडे वळाल्याने यंदा जिल्ह्यात वांग्याचे क्षेत्र सुमारे शंभर एकरावर गेले आहे.

वर्षभर घेतले वांग्याचे उत्पादन
मखमलाबाद येथील किरण पिंगळे यांचे एकूण साडेतीन एकर क्षेत्र आहे. त्यापैकी दोन एकर क्षेत्रात द्राक्ष, एक एकरात टोमॅटो व उर्वरित 36 गुंठ्यांत वांगी लागवड केली जाते. वांगी लागवडीबाबत किरण पिंगळे यांनी सांगितले, की 15 नोव्हेंबर 2009 मध्ये वांगी लागवडीचे नियोजन केले. चांगल्या रोपवाटिकेतून संकरित जातीची वांग्याची रोपे आणली. जमिनीची चांगली मशागत करून 8 x 2.5 फूट या अंतरावर लागवडीचे नियोजन केले. लागवडीसाठी आठ फुटांवर दीड फूट उंच आणि दीड फूट रुंदीचे गादीवाफे तयार केले. त्यानंतर गादीवाफ्यांमध्ये एकरी चार ट्रॉली शेणखत, 10:26:26 खत 50 किलो आणि डीएपी 50 किलो चांगले मिसळून दिले. त्यानंतर इनलाइन ठिबक बसवून प्लॅस्टिकचे आच्छादन केले. त्यानंतर 2.5 फुटांवर आच्छादनाला छिद्रे पाडून रोपांची लागवड केली. 36 गुंठ्यांत एकूण 2160 रोपांची लागवड केली. रोपांच्या गरजेनुसार ठिबकमधून पाणी देण्यास सुरवात केली. लागवडीनंतर दहा दिवसांपासून ते उत्पादन सुरू असेपर्यंत नत्र, स्फुरद, पालाश ही खते तज्ज्ञांच्या शिफारशीनुसार दिली; तसेच माती परीक्षणानुसार सूक्ष्म अन्नद्रव्ये ठिबकद्वारे दिली. दिवसाआड खतांची मात्रा शिफारशीनुसार दिली. तसेच, पिकाच्या गरजेनुसार ठिबकमधून पाणी व्यवस्थापन ठेवले. वांगी पिकामध्ये मर, फळकूज रोगांचा प्रादुर्भाव दिसून येतो; तसेच काही वेळा कोळी, पांढरी माशी, तुडतुडे, फळे पोखरणाऱ्या अळीचा प्रादुर्भाव दिसून आला. फळांचा दर्जा चांगला ठेवण्यासाठी मी नाशिक येथील कृषी विज्ञान केंद्रातील तज्ज्ञ श्री. हेमराज राजपूत यांच्या मार्गदर्शनानुसार कीडनाशकांच्या फवारणीचे वेळोवेळी नियोजन केले. खतांचे योग्य नियोजन ठेवले.

लागवडीपासून पिकाचे अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, पाणी नियोजन, कीड - रोग नियंत्रण याचे काळजीपूर्वक व्यवस्थापन केले. लागवडीनंतर दोन महिन्यांत म्हणजे जानेवारी 2010 मध्ये वांग्याचे उत्पादन सुरू झाले. हे वाण सहा फुटांपेक्षा अधिक वाढते, याची अगोदर माहिती घेतल्यामुळेच झाडाची उंची तीन फूट झाल्यानंतर भाराने वाकलेल्या फांद्यालगत सरीत तार ओढून बांधली. दर सहा फुटांवर उभे उंच बांबू लावले. फांद्या दोरीने तारेला बांधल्या. यामुळे फळांची तोडणीही सोपी झाली.

सुरवातीला दर तीन दिवसांच्या अंतराने तोडणी सुरू केली. सरासरी दहा किलो वजनाचे दोन ते तीन क्रेट वांगी उत्पादन मिळायचे. जानेवारी ते एप्रिल अखेरपर्यंत प्रति किलो किमान 10 ते 18 रुपये दर मिळाला. मे, जून महिन्यांत मागणी घटल्याने दरात घसरण झाली. सरासरी दोन रुपये प्रति किलोने बाजारात वांगी विक्री होत असताना खर्चही भरून निघत नव्हता; मात्र तरीही या काळात झाडांच्या पोषणाकडे दुर्लक्ष होऊ दिले नाही, त्याचा फायदा मंदी संपल्यानंतरच्या काळात झाला. पुढे सर्व झाडांचे फळांचे उत्पादन सुरू झाल्यावर रोज 40 क्रेट वांगी उत्पादन सुरू झाले. प्रति किलो सरासरी 10 रुपये दराने नाशिकच्या बाजारात वांगी विकली गेली. मुंबईच्या बाजार समितीत 40 किलो वजनाच्या बॉक्‍समधून वांगी पाठविली. या बाजारपेठेतही चांगला दर मिळाला.

उत्पादनाबाबत माहिती देताना किरण पिंगळे म्हणाले, की मला 15 महिन्यांत 110 टन उत्पादन मिळाले. या वांग्याला सुरत, मुंबई आणि नाशिक बाजारात चांगली मागणी असते. सरासरी दर चांगला मिळाल्याने मला एकूण अकरा लाख रुपयांचे आर्थिक उत्पन्न मिळाले. वर्षभरात व्यवस्थापनावर एक लाख 70 हजार रुपये खर्च झाला होता, तो वजा जाता नऊ लाख 30 हजारांचा निव्वळ नफा मिळाला. आता नव्याने वांगे लागवडीची तयारी सुरू केली आहे.

पीक व्यवस्थापनातून उत्पादनवाढ -
वांगी पीक व्यवस्थापनाबाबत नाशिकच्या कृषी विज्ञान केंद्रातील तज्ज्ञ हेमराज राजपूत आणि राजाराम पाटील यांनी सांगितले, की शेतकरी साधारणपणे वांग्याचे पीक दहा महिन्यांपर्यंत ठेवतात. श्री. पिंगळे यांनी सुधारित पद्धतीने लागवड केली, तसेच विद्राव्य खतांचा वापर, वेळीच पीक संरक्षणाच्या उपाययोजना केल्या, त्यामुळे झाडांची वाढ चांगली झाली. झाडे चांगले उत्पादन देत असल्याने त्यांनी सप्टेंबरमध्ये पूर्ण बहर संपल्यावर जमिनीपासून दीड फूट उंचीवर दोन सशक्त फांद्या ठेवून झाडांची छाटणी केली. खत, पाण्याचे योग्य नियोजन ठेवले, त्यामुळे पुन्हा या झाडांना चांगली फूट मिळाली. पुढे हे उत्पादन फेब्रुवारीपर्यंत चालले, त्यामुळे साधारणपणे 15 महिन्यांच्या कालावधीत त्यांना एकूण 110 टन उत्पादन मिळाले. साधारणपणे हंगाम, जातीची निवड आणि व्यवस्थापनानुसार दहा महिन्यांत सरासरी एकरी 80 टन वांग्याचे उत्पादन मिळते.

वांगी ठरताहेत फायदेशीर
मखमलाबाद फाट्याजवळील (दिंडोरी रोडला) शेतकरी सचिन शंकरराव पिंगळे यांचे तीन एकर क्षेत्र आहे. यात एक एकर द्राक्ष, एक एकर ढोबळी मिरची, अर्धा एकर वांगी व उर्वरित क्षेत्रात 175 म्हशींचा अत्याधुनिक गोठा आहे. श्री. पिंगळे वांगी लागवडीबाबत म्हणाले, की मी पहिल्यांदाच अर्धा एकर वांगी लागवड केली आहे. माझी अगोदर काकडीची लागवड होती. काकडीची जुलैमध्ये काढणी झाल्यावर त्याच गादीवाफ्यावर वांगी लागवडीचे नियोजन केले, त्यामुळे गादीवाफे करणे आणि प्लॅस्टिक आच्छादनाचा खर्च वाचला. 7 सप्टेंबर रोजी दोन फुटांवर वांग्याची रोपे लावली. दोन वाफ्यांमध्ये पाच फुटांचे अंतर आहे. अर्ध्या एकरात 1700 रोपे बसली. 15 नोव्हेंबरपासून उत्पादन सुरू झाले आहे. ठिबकद्वारेच 12ः61ः0, 0ः0ः50, 13ः0ः45 ही खते शिफारशीत मात्रेमध्ये दर तीन दिवसांनी देतो. झाडांची उंची चांगली वाढत असल्याने झाडांना आधार दिला आहे. आतापर्यंत 17 खुड्यांतून जवळपास आठ टन उत्पादन मिळाले आहे. वांग्याला गुजरातमधून वाढती मागणी असून, प्रति क्रेटला (दहा किलो वजनाचे एक क्रेट) किमान 120 आणि कमाल 200 रुपये असा व सरासरी 150 रुपये दर मिळाला. यातून आतापर्यंत एक लाख 20 हजारांचे उत्पन्न मिळाले आहे. व्यवस्थापनावर झालेला 20 हजार रुपये खर्च वजा करता एका महिन्यात निव्वळ एक लाख रुपये उत्पन्न मिळाले आहे. अजून पाच महिने पीक घेणार आहे.

चार महिन्यांतच वांग्याने दिला आर्थिक नफा -
संदीप प्रभाकर पिंगळे यांची बारा एकर एकत्रित शेती आहे. पारंपरिक द्राक्षशेती करणाऱ्या श्री. पिंगळे यांनी 9 मार्च रोजी 30 गुंठ्यांत वांगी लागवड केली. वांगी लागवडीबाबत माहिती देताना पिंगळे यांनी सांगितले, की लागवडीचे अंतर 5 x 3 फूट असे ठेवले. गादीवाफ्यावर आच्छादन करून लागवड केली. मे महिन्यात वांग्याचे उत्पादन सुरू झाले तेव्हा त्या काळातच बाजारात मागणी घटली. दहा किलोच्या प्रति क्रेटला कमीत कमी 35 रुपये (सुरवातीस महिनाभर) आणि जास्तीत जास्त 350 रुपयांपर्यंत दर मिळाला. सलग चार महिने वांगी पिकातून एकूण पाच हजार क्रेट उत्पादन मिळाले. वांग्याच्या झाडांची उंची सहा फुटांपर्यंत गेल्याने झाडांच्या फांद्यांच्या विस्तारासाठी द्राक्षबागेची पारंपरिक मांडव पद्धत अपुरी पडली. त्या वेळी बाजारात वाढती मागणी असताना दिवसाला किमान 50 क्रेट वांगी उत्पादन होत होते. उत्पादन वाढल्याने तोडणी करणे अवघड होत होते, त्यामुळे झाडांची उंची कमी करण्याचा प्रयत्न केला; परंतु त्यात फारसे यश मिळाले नाही. वांग्याला त्यानंतर अपेक्षित फुटवे फुटले नाहीत, त्यामुळे ऑगस्टपर्यंत उत्पादन घेतले. पाच हजार क्रेटमधून सरासरी 130 रुपये दराने साडेसहा लाखांचे उत्पन्न मिळाले. वांगी व्यवस्थापनासाठी आलेल्या खर्चाचा हिशेब करता सहा ट्रॉली शेणखताचा खर्च 12 हजार रुपये, निंबोळी पेंड व इतर खतांसाठी 15 हजार रुपये, कीडनाशक खरेदी आणि फवारणीसाठी 60 हजार रुपये, एकूण मजुरी (लागवड, बांधणी, तोडणीसाठी) 30 हजार रुपये, प्लास्टिक पेपर मल्चिंगसाठी पाच हजार रुपये, ठिबकसाठी 20 हजार रुपये आणि सुतळी, तारा यासाठी सात हजार रुपये असा एकूण दीड लाख रुपयांपर्यंत खर्च झाला. दीड लाख रुपये खर्च वगळता वांग्यातून निव्वळ पाच लाख रुपयांचे उत्पन्न निघाले. नव्याने तीन एकर क्षेत्रावर मार्च महिन्यात वांगे लागवड करण्याचे नियोजन आहे.

संपर्क ः
किरण नामदेव पिंगळे, 9822326799
सचिन शंकरराव पिंगळे, 9763606924
संदीप प्रभाकर पिंगळे, 9822585798
हेमराज राजपूत (कृषी विज्ञान केंद्र, नाशिक) ः 9422773602

इंजिनीयरनं शेतीतून कमवले आठ लाख

एखादा चांगला इंजिनीयर नोकरी-व्यवसायातून वर्षाकाठी सहा ते सात लाख सहज मिळवतो. पण गोंदिया जिल्ह्यातल्या चुटिया गावातील ऑटोमोबाईल इंजिनीयरनं व्यवसाय म्हणून शेतीची निवड केली आणि दोन महिन्यात आठ लाखांचं पॅकेज कमावण्याची किमयाही केली. ऋषी टेंभरे या युवकानं आपल्या चार एकर शेतीतून पंधरा दिवसांत काकडीचं ३०० क्विंटल उत्पादन घेतलंय आणि शेतीकडं युवा वर्ग आकर्षित होत नाही, या म्हणण्याला फाटा दिलाय. प्रामुख्यानं धानाची शेती करणाऱ्या गोंदियात त्यानं पश्चिम महाराष्ट्राच्या धर्तीवर काकडीचं उत्पादन घेत तिथल्या शेतकऱ्यांना वेगळा आदर्शच घालून दिला.

निर्णय शेती करण्याचा...
ऑटोमोबाईल डिप्लोमा केलेल्या ऋषीनं अभियांत्रिकीचं क्षेत्र न निवडता आपला वडिलोपार्जित शेतीचा व्यवसाय करण्याचा निर्णय घेतला. भरघोस नफा देणारं फिल्ड हे शेतीच आहे, यावर त्याचं ठाम मत होतं. वडिलोपार्जित चार एकर शेतीत त्याची घरची मंडळी पारंपरिक पद्धतीनं धानाची शेती करीत. मात्र आपला डिप्लोमा पूर्ण केल्यावर या शेतीची सगळी सूत्रं त्यानं आपल्या हातात घेतली आणि १२-१२-१२ या तारखेचा योग साधत आपल्या शेतात निन्जा कंपनीच्या काकडीची लागवड केली.

अशी केली काकडी लागवड
लागवड करण्यापूर्वी त्यानं संपूर्ण जमीन प्रथम नांगरून घेतली. नंतर आपल्या शेतात सात बाय सात अंतरावर पाटे तयार केले. याच पाट्यांवर त्यानं काकडीची लागवड केली. साधारण काकडी पिकाची तीन बाय चार अंतरावर लागवड करण्यात येते. मात्र काकडीबरोबरच पुढं पपईचं आंतरपीक घ्यायचं ठरवल्यामुळं त्यानं एवढं अंतर अगोदरच ठेवलं. यात त्यानं काकडीच्या बियाणांची लागवड केली. या पिकासाठी कोणत्याही रासायनिक खतांचा वापर न करता केवळ सेंद्रीय खतांचा वापर केला. त्याचसोबत पाण्याचं योग्य नियोजन करण्यासाठी संपूर्ण क्षेत्रामध्ये ठिबक सिंचनाची सोय केली. डिसेंबर महिन्यात लावलेल्या या काकडीच्या रोपांनी सध्या पीक देण्यास सुरुवात केली आहे.

एका तोड्यातून १५ ते २० क्विंटल उत्पादन
दर दिवसाला वेगवेगळ्या प्लाण्टमधून काकडीचा तोड केला जातो. ऋषीला एका तोड्यातून १५ ते २० क्विंटलचं उत्पादन मिळतं. काकडीचं पीक साडेतीन ते चार महिन्यांचं असतं. एकदा लागवड केली की, दीड महिन्यानंतर उत्पादनास सुरुवात होते. आतापर्यंत या प्लाण्टमधून ३० टन काकडीचं उत्पादन त्यानं घेतलं आहे.

योग्य नियोजन आणि खर्च
काकडीच्या पिकाच्या लागवडीकरता ऋषीला एकरी पन्नास हजाराचा खर्च आला. काकडीला कीड लागू नये म्हणून बऱ्याच प्रकारच्या फवारणी कराव्या लागतात. शिवाय दिवसातून तीन वेळा पाणीसुद्धा द्यावं लागतं. काकडीवर पोट्याश, मॅग्नेशियम सल्फेट, १३०४५, ०५२३४, ००५०, कॅल्शियम नायट्रेटसारखी खतं द्यावी लागतात, असं ऋषी टेंभरे म्हणाला. आज एकरी दोन लाखांचा फायदा या साडेतीन महिन्यांच्या काळात तो घेतोय. या नफ्यातून लागवड खर्च वगळता त्याला दीड लाखांचा निव्वळ नफा या काकडीच्या लागवडीतून मिळणार आहे.

मार्केटिंग आणि नफा
ही काकडी गोंदिया, नागपूर, बालाघाट, जबलपूरसारख्या बाजारपेठेत जिथं जास्त भाव मिळेल तिथं विकली जाते. साधारणतः काकडीला दहा ते बारा रुपये किलोप्रमाणं भाव मिळतो. त्यातल्या त्यात हे काकडीचं वाण चांगलं असल्याकारणानं पंधरा रुपये किलोप्रमाणं बाजारभाव मिळतो. आपल्या चार एकर शेतीमध्ये केवळ साडेतीन महिन्यात आठ लाखांचा नफा झाल्याचं ऋषीनं 'भारत4इंडिया'शी बोलताना सांगितलं. कमी वेळेत भरपूर फायदा देणारं हे काकडीचं पीक आहे. त्यातच आरामाची नोकरी करण्यापेक्षा शेतीकडं वळून हा तरुण अवघ्या तीन ते चार महिन्यात लाखोंचा फायदा कमवतोय हे विशेषच. या विक्रमी उत्पादनामुळं इतरही तरुण शेतकर्‍यांच्या आशा पल्लवीत होतील आणि त्यांना शेती करण्यास नवीन दिशा मिळेल, अशी आशा त्यानं व्यक्त केली.
संपर्क : ऋषी टेंभरे, चुटिया, गोंदिया. मोबाईल - 9923479450

क्षेत्र फक्‍त दोन एकर, उत्पादन एकरी 120 टन

सांगली जिल्ह्यातील तांदूळवाडी (ता. वाळवा) येथील प्रगतिशील शेतकरी सुरेंद्र तोडकर यांची शेती म्हणाल तर फक्त 75 ते 78 गुंठे. दोन एकरालाही थोडी कमी; पण क्षेत्र कमी असले म्हणून काय झाले? पिकाचे उत्पादन? ते तर नेहमीच प्रसंशनीय. अगदी 1990पासून. उसाची उत्पादकता कायम चांगली टिकवण्याचा प्रयत्न तोडकर यांनी केला आहे. मागील वर्षी 25 गुंठे क्षेत्रात आडसाली उसाचे 76.88 टन म्हणजे एकरी 123 टन उत्पादन घेतले आहे. त्यांची ऊस शेती राज्यातील शेतकऱ्यांपुढे आदर्श उदाहरण आहे. श्‍यामराव गावडे

कृष्णा व वारणा नद्यांच्या दुआबात वसलेला वाळवा तालुका (जि. सांगली) उसाचा पट्टा म्हणून ओळखला जातो. सिंचनाची सोय या भागात पूर्वीपासून आहे; मात्र पाणी व खत यांचा बेसुमार वापर झाल्याने या भागातील अनेक ठिकाणी जमिनी खराब झाल्या, परिणामी ऊस उत्पादन घटले. परंतु अनेक पट्टीचे ऊस उत्पादक या भागात आहेत, अभ्यास व प्रयोगशील वृत्तीतून उसाची उत्पादकता टिकवण्याचा प्रयत्न त्यांच्याकडून होत आहे. सुरेंद्र तोडकर हे परिसरात बाळकृष्ण तोडकर या नावाने परिचित आहेत.

पुणे- बंगळूर महामार्गावर पेठ नाक्‍यापासून 15 किलोमीटर अंतरावर तांदूळवाडी (ता. वाळवा) गाव आहे. उसाचे एकरी उत्पादन घटत आहे, ऊस शेती परवडत नाही असा सतत घोषा लावणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी तोडकरांची शेती आदर्श म्हणावी लागेल.

क्षेत्र कमी, उत्पादन जास्त तोडकर यांची जमीन तांदूळवाडीपासून पूर्वेला एक किलोमीटर अंतरावर आहे. विभक्त कुटुंब पद्धतीत त्यांच्या वाट्याला दोन एकर जमीन आली; मात्र कमी जमिनीत जास्तीत जास्त उत्पादन मिळवण्याचा त्यांनी कायम प्रयत्न केला. दोन, अडीच, तीन टन प्रति गुंठा उत्पादनाची चढती कमान त्यांनी ठेवली. कोणतीही गोष्ट मनापासून करायची यावर त्यांची निष्ठा, त्यामुळे त्यांना चांगले यश मिळते. आपल्या मागील वर्षीच्या 25 गुंठे क्षेत्राच्या प्रातिनिधिक आडसाली ऊस प्रयोगाविषयी बोलताना ते म्हणाले, की खोडवा पीक गेल्यानंतर जमिनीची आडवी- उभी नांगरट केली. चार फुटांच्या समान अंतराने सऱ्या सोडल्या. त्या आधी पाच डंपिंग शेणखत विस्कटले. दहा दिवस रानात मेंढ्या बसवल्या. दहा जूनच्या आसपास पावसाला सुरवात झाल्यावर भोंड्यावर भुईमूग टोकून घेतला. 25 जूनला को- 86032 उसाची लागवड एक डोळा प्रति एक फूट अंतरावर या पद्धतीने केली.

खत व्यवस्थापन लागवडी वेळी बेसल डोस म्हणून दोन पोती डीएपी, एक पोते पोटॅश व तीन किलो फिप्रोनील कीटकनाशक यांचा वापर केला. दुसरा डोस पाच ऑगस्टला दिला. त्यामध्ये 10-26-26 एक पोते, एक पोते युरिया, अमोनिअम सल्फेट 25 किलो, फोरेट दोन किलो दिले. ऑक्‍टोबरच्या अखेरीस मोठी भरणी केली. त्या वेळी दोन पोती डीएपी, दोन पोती युरिया, एक पोते अमोनिअम सल्फेट, पोटॅश तीन पोती, मायक्रोन्यूट्रिएंट दहा किलो या पद्धतीने दिले. सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा वापरही केला. उसावर तांबेरा रोगाचा प्रादुर्भाव होऊ नये यासाठी बुरशीनाशकांची फवारणी केली. उसामध्ये तणनाशकाचा वापर कमी होतो. भांगलणीवरच अधिक भर असतो.

आंतरपिकातून उत्पादन खर्चात बचत तोडकर दरवर्षी उसात भुईमूग घेतात. ओल्या शेंगांची थेट पुणे मार्केटला विक्री केली जाते. गावामध्ये अनेक भुईमूग उत्पादक असल्याने एकाच वेळी सर्व माल पुण्यास आणला जातो. किलोला 35- 40 रुपये याप्रमाणे दर मिळतो. घरात खाण्यासाठी ठेवलेल्या शेंगा व विकलेल्या शेंगा यांतून त्यांना तीस हजार रुपयांचे उत्पन्न मिळाले. भुईमूग आंतरपिकाचा उसाच्या वाढीवर प्रतिकूल परिणाम होत नाही, त्यामुळे भुईमूग पीक घेणे फायदेशीर ठरते, असे तोडकर म्हणतात. वारणा सहकारी साखर कारखान्याचे अधिकारी दीपक पाटील, रामभाऊ गायकवाड यांचे मोलाचे मार्गदर्शन मिळत असल्याचे त्यांनी सांगितले.

पिकाचा जमा- खर्च क्षेत्र - 25 गुंठे
उत्पादन - 76.88 टन
शेणखत 5500, रासायनिक खते 21,300, भुईमूग बियाणे 1800, ऊस बियाणे लावणीसह 5000, भांगलण 8900, पाणीपट्टी 3000 व अन्य मिळून सुमारे 51,785 रुपये इतका खर्च झाला. भुईमुगाच्या आंतरपिकातून 30 हजार रुपये मिळाले. उसातून पहिला ऍडव्हान्स 2500 रुपये प्रति टन याप्रमाणे 76 टनांसाठी एक लाख नव्वद हजार रुपये मिळाले.

इतर शेतकऱ्यांचे मार्गदर्शक तोडकर यांच्यासह तांदूळवाडीत दहा ते पंधरा शेतकऱ्यांचा गट आहे. हे शेतकरी नेहमी शेती आणि शेतीविषयीच्या प्रश्‍नांसंदर्भात चर्चा करतात, त्या सर्वांना तोडकर यांचे मार्गदर्शन असते. तोडकर सांगतात, की आमच्या गटातील एकही शेतकरी प्रति गुंठा दोन टन उत्पादनाच्या आत नाही. उपलब्ध क्षेत्रात अधिकाधिक उत्पादन कसे काढायचे यावर त्यांची भिस्त असते.
: सुरेंद्र तोडकर - 9623874985

नोंदवही बनली मार्गदर्शक तोडकर यांनी गेल्या काही वर्षांपासून आपल्या शेतीकाम व जमा- खर्चाची नोंदवही ठेवली आहे. पीक लावणीपासून काढणीपर्यंतचा खर्च, दिलेल्या खत मात्रा, लागलेले मजूर, त्यावर झालेला खर्च याची नोंद त्यात ठेवली आहे. ती एखाद्या अकाउंटंटलाही लाजवेल या पद्धतीची आहे. यासंदर्भात ते म्हणाले, की गेल्या पिकाला आपण कोणता डोस दिला आहे, त्याचा परिणाम काय झाला, याची सत्यता त्यातून पडताळून पाहता येते. त्यानुसार पुढील नियोजनात बदल करता येतो. त्यामुळे नोंदवही आपली चांगली मार्गदर्शक आहे.

विविध पुरस्कारांचे मानकरी ऊस उत्पादनात सातत्य असणारे तोडकर यांना यापूर्वी आडसाली उसाचे चांगले उत्पादन घेतल्याबद्दल वसंतदादा शुगर इन्स्टिट्यूट, पुणे या संस्थेचा 1994- 95मध्ये पुरस्कार मिळाला आहे. त्या वेळी एक गुंठ्यात त्यांनी तीन टन 200 किलो म्हणजे एकरी किमान 120 टन उत्पादन घेतले होते.
खोडवा पिकाचे चांगले उत्पादन घेतल्याबद्दलही वारणा सहकारी साखर कारखान्याने त्यांना गौरवले आहे.

तोडकर यांच्या शेती नियोजनातील काही मुद्दे -चांगल्या उत्पादनासाठी तोडकर शेणखताचा भरपूर वापर करतात. प्रति गुंठा एक बैलगाडी सेंद्रिय खत दरवर्षी लागवडीपूर्वी दिले जाते. पाच म्हशी पाळल्या आहेत. त्यांचे शेणखत मिळतेच, शिवाय गरजेनुसार बाहेरूनही विकत घेतले जाते. दर दहा दिवसांना दूध विक्रीतून सुमारे तीन हजार रुपये मिळतात, त्यातून कौटुंबिक खर्च चालतो.
-दरवर्षी शेतात मेंढ्या आवर्जून बसवल्या जातात.
-उसाला एकूण डोस एकरी देताना एनपीकेचे गुणोत्तर 180-100-100 असे ठेवण्याचा प्रयत्न केला जातो. काही वेळा खतांच्या डोसमध्ये थोडाफार बदल होतो.
-भुईमुगापासून गुंठ्याला एक हजार रुपये किमान उत्पन्न मिळते, त्यातून उसाच्या उत्पादन खर्चात बचत होते. भुईमूग पिकात सुमारे दीड एकरात दहा पोती घरच्यासाठी उत्पादन ठेवून 88 हजार रुपयांचे उत्पन्न मिळाले आहे.
-अद्याप ठिबक सिंचनाचा वापर केला नसला तरी येत्या काळात त्याचा वापर केला जाणार आहे.
-खोडव्याचे उत्पादनही प्रति गुंठा दीड टनापेक्षा कमी नसते. खोडव्याचा उत्पादन खर्चही लावणी उसाच्या तुलनेत कायम कमी.